loek mulder | willem van reijendam | man en woord

Man & Woord levert messcherpe journalistieke producties aan vooraanstaande landelijke en regionale (dag)bladen, radio en televisie. Voor tal van bedrijven en organisaties produceert Man & Woord glasheldere en doeltreffende teksten. Lees meer over wat we voor u kunnen betekenen of bekijk onze contactgegevens.

Een tweede leven voor monumentale gebouwen

Gepubliceerd in Ondernemen in het Noorden, de zakenbijlage van het DvhN en de LC , december 2011

tekst: Loek Mulder

Het is niet zo bijzonder ingewikkeld om nieuwbouwwoningen neer te zetten met een energiegebruik dat richting de nul gaat. Met restauratie of verbouw van bestaande gebouwen ligt dat zeker anders. Bouw een tochtig en vochtig oud pand maar eens om tot een leefbaar en energiezuinig bedrijfsgebouw, zonder de historische waarde van het gebouw geweld aan te doen.

De vraag hoe panden met een monumentale waarde verbouwd kunnen worden tot bedrijfspand is actueel. Vooral stedelijke gemeenten zoeken naar herbestemming van historische gebouwen in en om het centrum: voormalige fabrieksgebouwen, scholen, kerken en monumentale woonhuizen waar geen mens meer in wil wonen vanwege de torenhoge onderhouds- en stookkosten.De problematiek is trouwens niet aan steden voorbehouden, monumentale panden op zoek naar nieuw gebruik zijn ook op het platteland te vinden, waar het veelal woonhuizen of boerderijen betreft. Het onderwerp is ook in een ander opzicht van belang, want energie en duurzaamheid zijn door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), die een dikke vinger in de pap heeft van het monumentenbeleid, aangewezen als speerpunten voor de Monumentenzorg.
Voordat een nieuwe gebruiker zich in zo'n pand huisvest is een opknapbeurt veelal nodig. Waar gemeenten, projectontwikkelaars, bouwers en architecten dan al gauw mee worstelen is de vraag hoe authentieke panden gerestaureerd kunnen worden tot toekomstbestendige, comfortabele gebouwen met een laag energiegebruik en met behoud van hun cultuurhistorische waarde. De opmerking van projectleider Ernest Jager van bouwbedrijf Jurriens Noord in Groningen dat 'technisch alles mogelijk is', suggereert al dat er meer over te zeggen is. Jurriens geldt als specialist in renovatie en restauratie. "Qua techniek kan er veel, maar je mag vanzelfsprekend niet zomaar van alles veranderen", aldus Jager. "Ook de oorspronkelijke materialen van oudere panden vormen een beperking. Zo is bijvoorbeeld dubbel glas vaak onmogelijk te plaatsen omdat het raamhout daarvoor te dun is. Dan is er wel een oplossing met folieglas, maar dat betekent dat de kosten oplopen."
En dat is maar één onderdeeltje bij de aanpak van de energiehuishouding. Om een beter en vollediger beeld te krijgen van de aanpak van alle zaken die verband houden met de energiehuishouding van oude gebouwen, heeft een aantal bouwbedrijven, installateurs, adviseurs en architecten onder leiding van de Academie voor Architectuur, Bouwkunde en Civiele Techniek van de Hanzehogeschool Groningen de koppen bij elkaar gestoken.
De Hanzehogeschool heeft er een onderzoeksprogramma onder de naam Energieke Restauratie voor opgetuigd. Studenten en docenten van de hogeschool gaan hierin samen met ondernemers en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed op zoek naar slimme energietoepassingen, legt projectleider en docent bouwkunde Bate Boschma van de Hanzehogeschool uit. "Het moet een handboek voor de restauratiepraktijk en een stappenplan voor architecten, aannemers of projectontwikkelaars opleveren."

In beginsel zijn alle mogelijke energiemaatregelen voor bestaande bouw denkbaar, benadrukt Boschma, het vergt echter nogal eens een creatieve aanpak. Afhankelijk van hoe ver de maatregelen gaan, is volgens Boschma een energiebesparing van zelfs negentig procent helemaal geen rare gedachte: "Met goede isolatie, een optimaal afgestelde installatie, zonnepanelen, warmte-koude-opslag en een eigen warmte-krachtcentrale is dat reëel."
"We willen een reeks voorbeelden verzamelen van geslaagde energiezuinige restauraties", aldus Boschma. "Per soort gebouw; kerk, woonhuis, oude school enzovoort, laten we zien wat er kan. Daarnaast maken we een inventarisatie van innovatieve energiemaatregelen voor monumenten. En tenslotte bekijken we wat de invloed is van energiemaatregelen op de exploitatiekosten."
Er doen inmiddels twintig bedrijven mee in het project en de belangstelling ervoor groeit, aldus Boschma. Dat is ook logisch, want zowel bouwers, als architecten en installateurs zien brood in het marktgebied, aangezien op de nieuwbouwmarkt nauwelijks nog geld te verdienen is en alternatieven meer dan welkom zijn. De bedrijven hebben daarom nu behoefte aan goede praktijkvoorbeelden, aldus Boschma.

Evenals het eerder genoemde Jurriens Bouw participeert ook Holstein Architecten in Groningen in Energieke Restauratie. Een degelijke aanpak van de energiehuishouding heeft vrijwel altijd stevige bouwkundige implicaties, zegt Kor Holstein van het bureau, zeker wanneer een gebouw een nieuwe bestemming krijgt en de indeling op z'n kop word gezet. "Maar mijn ervaring is dat er veel kan met een goed verhaal over behoud van de cultuurhistorische waarde van een pand."
Illusies over tot de rand gevulde subsidiepotjes hoeft niemand te koesteren, maakt Holstein daarnaast duidelijk. Bij restauratieprojecten is de opdrachtgever hoofdzakelijk aangewezen op de eigen portemonnee: "Restauratiesubsidies zijn karig, voor een woonhuis maximaal 50.000 euro voor zes jaar en voor een kerk bijvoorbeeld is dat 100.000 euro. En dat is voor het hele project, ook duurzaamheidsinvesteringen in bijvoorbeeld isolatie of een zuinige installatie moeten ervan betaald worden. Daar zijn geen aparte potjes voor."

 

KADER I
Een kerk als bedrijfsverzamelgebouw
Voorheen beloofden de predikanten er vanaf de kansel de kerkgangers het eeuwige leven. Zeker is dat na een ingrijpende verbouwing de Johannes de Doperkerk zelf in elk geval een tweede leven heeft gekregen. Het markante Leeuwarder rijksmonument is sinds 2008 een bedrijfsverzamelgebouw waar vooral jonge, technische ondernemingen zitten die veelal iets doen met watertechnologie. In het gebouw is 1600 vierkante meter kantoorruimte gecreëerd door aan weerszijden van de hoofdbeuk van de kerk een doosconstructie te bouwen. Er is als het ware een gebouw in een gebouw geplaatst. "De verbouwing was een lastige klus, niet alleen omdat de monumentstatus een beperking vormt, het gebouw was ook oud, vochtig en koud", zegt Fokke Martini van het Ontwikkelingsbedrijf Leeuwarden, dat het project heeft begeleidt. Veel aandacht ging uit naar energie en duurzaamheid, want het bleek nou niet bepaald een sinecure de kerk goed en energiezuinig te verwarmen. De oplossing is gevonden in aardwarmte. Er is een bron aangeboord die via warmte-koude-opslag in de winter via vloerverwarming voor warmte zorgt en zomers koelt. Een cv-ketel schakelt bij wanneer dat noodzakelijk is.
"Boven het middenschip is een zolder gebouwd, het middenschip zelf is open gelaten, dat is niet verwarmd te krijgen", licht Martini toe. "Het heeft zeer veel moeite gekost de luchtstromen, luchtvochtigheid en warmte beheersbaar te krijgen. Daar hebben we zeker twee jaar over gedaan. Voor de gebruikers was dat wel een handicap, maar de zaak lijkt nu opgelost."


KADER II
Likeurfabriek Winschoten energie-onafhankelijk

Oudere Winschoters kennen de fabriek uit 1916 als 'de Zuite', de zoete. Het complex van de likeurfabriek van de firma Phaff met de priemende schoorsteen stond jarenlang leeg nadat de productie er was gestaakt. Studenten van de Hanzehogeschool ontwierpen samen met architect Kor Holstein en bouwbedrijf Jurriens een restauratieplan voor dit Rijksmonument, dat de laatste jaren werd gebruikt als noodtheater. Na de opknapbeurt is het energieslurpende pand autarkisch: een aansluiting op het elektriciteitsnet is overbodig. Dankzij een all-electric-installatieconcept met uit het zicht geplaatste zonnepanelen op het dak en een accusysteem, kan het volledig in haar eigen energie voorzien. Binnen is een isolerende doos-in-doos-constructie bedacht die als voordeel heeft dat de wanden van fabriek zo goed als onaangetast blijven. Er is een projectontwikkelaar die het project wil trekken en de gemeente Oldambt ondersteunt het plan, deels financieel. Kandidaat-gebruikers zijn er genoeg, aldus de plannenmakers.

 

categorie: nieuws